Plein voor de Omajjadenmoskee

Dit is een waanzinnig plein met de hele geschiedenis van Syrië op elkaar gepropt. Er is nog een stukje architraaf over van de tempel van Jupiter en uiteraard veel zuilen. Er is de hoge archtiectonisch vreemd vormgegeven boog van de overdekte Soek. Vegers met kliko's op een karretje proberen de straat schoon te houden en op de voorgrond een Shiïtisch stel op weg naar het hoofd van Imam Hoessein. Vrolijke vlaggetjes moedigen de bezoekers aan om vooral vrolijk te zijn. Het doorkijkje laat nog een stukje van de gevel van een Ottomaans koopmanshuis zien.

Vanaf Jebel Qassioen

Het is erg moeilijk om een goede overzichtsfoto te maken vanaf Jebel Qassioen.
De stad ligt zo diep en is zo uitgestrekt dat de details snel vervagen. Hesseltje heeft een paar foto’s aan elkaar geplakt en daardoor een mooi beeld gekregen. Intussen lijkt het erop dat de aasgieren die de val van het regiem Al Assad willen versnellen toch hebben afgezien van militair ingrijpen en het officieel bewapenen van de opstandelingen. Kennelijk is het spectrum van Beiroet en Bagdad toch te afschrikwekkend.

Mijn reisgenoten

Een statieportret zit er helaas niet in maar hier zijn mijn reisgenoten verzameld op een terrasje op de Qasiun. Ze zijn alle vijf in een kenmerkende poses vastgelegd. Geheel links hurkt Willem om de stad beneden hem nog beter op de plaat vast te kunnen leggen. Tweede van links is Will die met de knieën opgetrokken van de zon zit te genieten. In het midden zit Doutsje rechtop de nering in de omgeving te bestuderen. Naast haar Hesseltje, haar dochter, de arm nonchalant over de stoelleuning geslagen en geheel rechts staat Bertje met Ibrahim te overleggen. Bertje draagt een knalrode tulband waardoor wij haar in het gedrang van de Soek altijd wisten te lokaliseren. Ik heb de oorspronkelijke tekening bewerkt met hulp van foto’s van Hesseltje.

Terug naar huis

We vlogen via Amman met Jordanian Airways terug naar Schiphol. Alle internationale luchthavens over de hele wereld zijn hetzelfde. Het zijn allemaal kakelbonte tempels die gewijd zijn aan globaal bekende merknamen. Tijdens de overstap in Amman was het niet anders. Van de ene ‘gate’ naar de andere was het kamerbreed vertrouwde producten kopen en vreten. We konden ons overal ter wereld wanen behalve in Damascus. De culture shock was groot. We waren die agressieve aanslag op onze zintuigen niet meer gewend. Op de luchthaven van Damascus was het soberheid troef net zoals in de rest van Syrië. We waren er helemaal aan gewend geraakt. Op de tekening is het kale aankomstlabyrint in Damascus Airport te zien met als enige blikvangers de flikkerende schermen met de aankomst- en vertrektijden en de vreemde loketten van de lokale bureaucratie.

Bij Ibrahim thuis

Op de laatste dag nam Ibrahim ons mee naar zijn huis. Hij had ons al vaak verteld over zijn vrouw en zijn tienerdochter Aisha die het goed op school deed en waarvan hij hoopte dat ze naar de universiteit zou gaan. Ibrahim had ook drie zonen waarvan er één in Jordanië werkt en Amr een nakomertje van pas zes jaar. De meeste vrouwen trouwen bij de familie van de man in, maar Ibrahim was bij de familie van zijn vrouw ingetrouwd. Bovendien behoort de familie van zijn vrouw tot de statenloze Palestijnse vluchtelingen die nog steeds in diverse kampen verspreid over de regio wonen. De kampen zijn inmiddels niet meer van stadse wijken te onderscheiden. Schoonmoeder verklaarde trots dat de hele buurt naar hun familie was vernoemd. Ibrahims schoondochter en kleinzoon waren ook bij ons bezoek aanwezig. Het was een gezellige bedoening waar de vrouwen de boventoon voerden. Schoonmoeder was de spil waarom alles draaide. Ze had humor en inzicht en was goed gebekt. Haar dochter was ook niet voor de poes. Schoondochter met de baby was een schoonheid en hield ervan om Ibrahim met lekkere hapjes en aandacht in de watten te leggen. Aisha toen ze van school kwam was natuurlijk dodelijk verlegen. Het was aandoenlijk om Ibrahim als Pater Familias te zien. Hij was nog steeds de Grote Roerganger maar nu omhuld door het soort bazige liefde dat alleen vrouwen kunnen geven. Vlak nadat wij terug naar Nederland waren gegaan kwam er een negatief reisadvies voor Syrië en werd hij werkeloos.

Terug in de Soek

De reis is bijna ten einde. Nog een paar dagen te gaan en we zitten alweer op het vliegtuig terug naar Nederland. Voor een laatste maal ga ik naar mijn lievelings koffiehuis Beit Jabri. Ondanks de aanhoudende onlusten nu merkbaar door een grotere aanwezigheid van gemotoriseerde agenten en het zo nu en dan aanhouden van onze bus is het in de Soek alsof er niets aan de hand is. De kooplieden spelen zoals gewoonlijk hun spelletje Trik Trak alsof hun leven er van af hangt. Een jonge kelner verzaakt zijn taak om klanten te bedienen en kijkt mee. Zo nu en dan kan hij zich niet bedwingen en strekt zijn hand ongeduldig naar een steen uit. Het lijkt de spelers niet te deren. Zij zijn slechts in elkaar geïnteresseerd. Vier maanden later als ik de tekening klaar maak om op de Blog te zetten lijkt mij dit partijtje Trik Trak wel een metafoor voor de strijd tussen het regiem en de oppositie. De zetten van de spelers volgen een bepaald patroon. Ieder heeft zijn kansen en maakt zijn keuzes. En de opgewonden kelner is als de EU of voor mijn part Saoedie Arabië. Hij heeft een geheel eigen agenda, gunt de partijen nauwelijks tijd en popelt om de stukken op het veld naar zijn eigen hand te zetten.

Ziek in Syrië

De Maristan Nur ad Din is nu een museum, maar was vanaf de 12de tot diep in de 19de eeuw een opleidingsziekenhuis. Iedere binnenplaats in het complex heeft een fontein, omdat het geluid van fris klaterend water het genezingsproces zou helpen. Mijn reisgenoten waren opgewonden over de behandelmethoden en geneesmiddelen van de oude Arabieren zoals verdoving bij operaties en muziek bij gekte. Heden ten dage zijn de behandelingen en onderzoeksmethoden hetzelfde als bij ons. Dat merkte ik aan den lijve toen ik last van mijn kwaal kreeg en op instructie van een in Rusland opgeleide internist een serie testen onderging en uiteindelijk een medicijn voorgeschreven kreeg dat mijn eigen arts instemmend deed knorren. Totale kosten inclusief fooi voor de taxichauffeur Euro 45,-. Lieve Joris in haar boek ‘De poorten van Damascus’ beschrijft een ‘moderne’ psychiatrische inrichting die dicht bij een beruchte gevangenis is gevestigd. Haar grimmige belevenis staat in geen vergelijk tot de klaterende fonteinen en helende muziek van weleer. Op de tekening is het centrale hof van de Maristan en de omliggende aanbouw te zien met de duiventillen in de huismuren.

Een Syrische Soap

Binnenkort is het weer Ramadan. Dan valt overdag de rust over de Arabische wereld en komt het leven pas weer op gang na zonsondergang. Ramadan op het heetste moment van het jaar is geen sinecure, maar omdat niemand mag eten of drinken valt het lijden door de solidariteit meestal wel mee. Één manier om de Ramadan op een relaxte manier door te komen is door overdag naar Syrische Soaps op TV te kijken. Die zijn grappig, ondeugend en gewaagd. Onderwerpen die in andere landen niet uitgebeeld mogen worden, worden in de Syrische Ramadan Soaps bij de hoorns gevat. Niet dit jaar. Dit jaar blijft de Arabische wereld ervan verstoken. De regiems in de Golfstaten en Saoedi Arabië, dikke vrienden van de VS, boycotten de producten uit de Syrische ‘Soek’. Ze willen daarmee de roep om ‘meer vrijheid en medezeggenschap’ steunen, zeggen ze (zolang het maar niet in eigen land gebeurt). Op deze manier hopen ze het weerbarstige Syrische regiem te laten vallen. Zal het ze lukken? Inmiddels is de situatie in Syrië hoe langer hoe meer gaan lijken op een echte Soap vol leugen en bedrog, familievetes en burenruzies, achterklap en moorden. Maar dan zonder de relativerende humor. Intussen waakt de Arabische Diva Fairouz over dit koffiehuis in de buurt van het Martelaren Plein. Regiems komen en gaan, maar zij, inmiddels 75, blijft zingen. Ibrahim draaide haar ’s ochtends in de bus als we op weg gingen: ‘Om ons in de stemming te brengen.’

De Idus van maart in Damascus

15 maart was de eerste dag van ons verblijf in Syrië. Na de ochtend op de Quasiun doorgebracht te hebben reden we langs de Barada rivier op weg naar de Soek toen we in een file terecht kwamen. Vanuit de bus sloeg ik de mensen gade die langs de rivier flaneerden. Plotseling zag ik hoe mannen in leren jacks uit auto’s sprongen. Één van hen kwam zelfs uit de kofferbak gekropen. Ze renden naar iets dat uit het zicht gebeurde. De mannen hielden krampachtig één hand in de zij gedrukt alsof ze bang waren dat hun revolver uit de jaszak zou vallen. Het beeld was zo in mijn geheugen gegrift dat ik na de reis er deze tekening van heb gemaakt. Bert ( http:// www.hetvliegendenijlpaard.nl ) had het voorval ook gezien en vroeg Ibrahim, onze chauffeur wat er aan de hand was. Hij antwoordde dat het agenten waren die achter boeven aanzaten. Aan het einde van de middag toen we door de hoofdader van de Soek liepen was er weer een incident met rennende mannen en veel geschreeuw. Achteraf bleek dat er die dag voor het eerst een demonstratie was geweest in Damascus. De demonstratie was niet de eerste die afgekondigd was op Facebook maar wel de eerste waar inderdaad mensen op afkwamen. Zo begonnen de onlusten die nu nog voortduren en waarvan het einde nog niet in zicht is.

De Joodse gemeenschap in Damascus

Er wonen nog maar een paar Joden in Damascus, maar al in Bijbelse tijden was de stad een belangrijk centrum van Joodse cultuur. Later kwamen de Sefardische Joden er nog bij. Zij werden door de Turkse heersers in bescherming genomen toen ze de Spaanse en Portugese Inquisitie ontvluchtten. In de Bab Tumawijk van de oude stad (waar deze tekening gemaakt is) is de ‘Ilfrange’ synagoge van deze ‘buitenlanders’ nog te vinden. Relaties tussen Moslims en Joden zijn altijd goed geweest. Tot na de val van het Ottomaanse Rijk toen de regio versnipperde en in chaos verviel. Echter de meeste Joden zijn in de 19de eeuw om economische redenen uit Damascus vertrokken: de handel was ingestort en de stad verarmd. De verhouding tussen Christenen en Joden is van het begin af aan minder goed geweest. In de muur rond de oude stad is nog het raam te bewonderen van waaruit Paulus in een mand aan de gram van de Joodse gemeenschap zou zijn ontkomen. Paulus predikte immers dat Jezus de Messias was waar zij op zaten te wachten: mooi niet dus. Daarna hadden de Christenen het op de Joden voorzien. Het culmineerde in 1840 toen de Joodse gemeenschap de beschuldiging in de schoenen kreeg geschoven van ‘rituele moord’ op Christelijke zuigelingen en de daarmee samenhangende dood van een Franse missionaris (Unholy War, D. Kertzer over het kerkelijk anti-semitisme). Momenteel is men met steun van de vermaledijde Bashar Al Assad bezig met de restauratie van de Racqy of Al Raqi synagoge in het kader van: hoe klein de religieuze gemeenschap ook is ze heeft recht op een plaats in de gemeenschap.

In de Omajjadenmoskee

De Omajjadenmoskee is het hart van Damascus. Het is één van de oudste moskeeën ter wereld en is gebaseerd op het huis van Mohammed in Medina. Eerst was het echter een tempel ter ere van Jupiter, toen een kerk opgedragen aan Johannus de Doper om in de 7de eeuw een moskee te worden. Het hof is een van de mooiste en prettigste openbare ruimten die ik ken. Ondanks de enorme proporties is het intiem. Misschien komt het omdat de plavuizen glimmen als ijs en de mensen over water lijken te lopen. Misschien komt het omdat het perfect van akoestiek is vanwege de geluidabsorberende galerijen. Of misschien komt het omdat iedereen er plezier scheen te hebben. Behalve dan de Iraanse toeristen. Zij kwamen er met een missie: het bezoek aan de plek waar het hoofd van de Imam Hoessein door zijn overwinnaar aan het volk van Damascus getoond werd. Een daad die in de nog prille Islam het definitieve schisma inluidde tussen Sunni’s en Shia’s. Trouwens ook Johannus de Doper heeft hier zijn hoofd achtergelaten. Het ligt in de gebedsruimte verstopt achter wit marmer. Terwijl ik daar zat werd ik voortdurend op de foto gezet met en zonder fans zelfs door deze strenge Iraanse toerist. Het kwam vast omdat mijn Hijab zo slecht zat. Ik ben ook veel te ‘butch’ voor een hoofddoek.

Cultuurgeschiedenis

Terwijl ik in de Omajjadenmoskee tegen een pilaar zat te genieten, mijmerde ik over het heilige schrift van de Mohammedanen, de Koran en de gevolgen die het heeft gehad. De Koran is het woord van God en zijn laatste en definitieve openbaring. Vanaf 610 is het over een periode van 23 jaar aan de profeet Mohammed onthuld. Vlak na zijn dood is de tekst bestaande uit 114 gedichten of Sura’s verzameld in een boek. Deze Sura’s moeten voorgedragen worden. Het Arabische dialect waarin ze zijn opgetekend is daarom tot standaard Arabisch geworden. Naast de Sura’s zijn er de uitspraken, daden en goedkeuringen van Mohammed: de Hadith. De Hadith werden verzameld en op authenticiteit getoetst in de twee eeuwen na Mohammeds dood en dienen als belangrijkste sleutel tot de betekenis van de Sura’s. Integraal verbonden aan de Hadith is de Sunnah, de tradities rond het leven, familie, vrienden en de maatschappij die teruggaan tot aardsvader Abraham. Tenslotte is uit al deze bronnen de Sharia, de gedragscode of wetboek, ontstaan. De Sharia wordt op vele manieren uitgelegd en doordat het toegepast wordt op vraagstukken waar in de primaire bronnen geen voorbeeld van is, is het interpretabel en fluïde in tegenstelling tot de Koran zelf. De openbaring van de Koran en alles wat er bij kwam kijken, heeft in de daaropvolgende eeuwen gezorgd voor een geweldige intellectuele explosie in de gebieden die bekeerd werden tot de Islam en heeft geleid tot culturele en wetenschappelijke uitingen op een schaal die z’n weerga niet kent.

Communicatiemiddelen in het Nationaal Museum in Damascus

Eind 2010 hief Hillary Clinton de Amerikaanse blokkade op de verkoop van ICT aan Syrië op. Hiermee kon Syrië ineens vrijelijk opstoten in de wereld van de mobiele telefonie, het internet en de sociale media zoals Facebook. Gekopieerde software, proxies en IP adressen in andere delen van de wereld waren niet meer nodig. Dat wil niet zeggen dat nu alles werkt. Je kan je Blackberry nog steeds niet gebruiken. Dus de Gigi Ibrahim’s van Syrië communiceren vooral via mobiele telefoons. Echter de provider is in handen van een lid van de regerende familie... De gemiddelde Syriër kan nu software aanschaffen, maar kan het niet betalen. Daarom werken de meeste hotels en café’s die Internet aanbieden met gekopieerde versies van o.a. Doctor Norton die niet te updaten zijn. Daardoor ligt het ‘beveiligde’ internet verkeer wijd open voor hackers. Dit leidde tot enorme frustratie bij mijn reisgenoten. Zij hadden veel moeite om een ‘veilige’ internet verbinding te vinden. Ze vonden zo’n internetwinkeltje in de krochten onder ons hotel in Damascus. De eigenaar was een Russische Syriër die toen al de hete adem van het ‘veiligheidsapparaat’ in zijn nek voelde.

Chillen in Beit Jabri

Als toerist schaats je over de oppervlakte van een land. Wat onderhuids speelt ontdek je alleen als je er woont. En dan nog hangt het er van af wat je wil zien. Voor ons als toeristen was Syrië een verademing. Het voelde veilig. Het was niet vercommercialiseerd maar wel cultureel verfijnd. Wat vooral in het oog sprong was een economische welvaart op een kleinschalig, fijnmazig niveau. Eigenlijk zoals ik het in mijn eigen land zou willen zien. De Syriërs bleken ontwikkeld, leken tevreden en deden zich binnen hun eigen cultureel religieuze context zelfbewust voor. Waar in ons land de agressiviteit in het oog springt waarmee culturele en religieuze verschillen gepresenteerd worden, leek het alsof in Syrië mensen in harmonie naast en met elkaar leven. Dat Syrië geregeerd wordt door één familie is niks nieuws onder de zon. In welk land in de Arabische wereld is dat niet zo? Dat er aan de poten van die dynastieën gezaagd wordt en dat machthebbers in paranoïde waanzin te keer gaan is eigenlijk ook niets nieuws, toch? ‘s Lands wijs ‘s lands eer, denk je, het zal wel altijd zo blijven. Maar is dat wel zo? Toen ik de eerste dag dat ik in Syrië was deze jonge mensen zat te tekenen had ik graag willen weten wat belangrijk voor hen was en natuurlijk voelde ik ook de onredelijke jaloezie van een ouwe taart die alles al weet, kent en denkt te hebben gezien en die ineens bij anderen hoop meent te ontdekken.

Het medium is de massage

Onlangs overleed Gil Scott-Heron de Beatnik die onsterfelijk werd met zijn confronterende, pop-arti en rake song: ‘The revolution will not be televised’. Omdat de media alleen maar oog hebben voor de belangen van de machthebbers denken de mensen in de krochten van de samenleving er net zo over. Immers ‘alleen de misdaden van de rijken en de dood van de armen blijven onopgemerkt’. Totdat de Arabische nieuwszender Al Jazeera een camera hing op het dak van een gebouw belendend aan Tahrir (Bevrijdings) Plein in Cairo. Voor het eerst kon de wereld zien hoe revolutie er ‘live’ uit ziet. Daar hebben de machthebbers van geleerd. Nu worden geen buitenlandse journalisten meer toegelaten in landen waar machthebbers iets te vrezen denken te hebben zoals Syrië. Alsof journalisten niet te manipuleren zijn... De andere media hebben inmiddels de revolutie veranderd in een 'You Tube' opstand. Op de tekening licht Hillary Clinton op de TV militair ingrijpen in Lybië toe. De bezoekers van dit Damasceense koffiehuis nabij het Marjeh (Martelaren) Plein bespreken de smoezen waarmee al die machthebbers hun daden legitimeren. De flipzijde van Scott-Herron’s singeltje heeft trouwens nog zo’n heftige titel: ‘Home is where the hatred is’ doelend op leven in een land waar (rassen/etnische) haat aan de orde van de dag is.

Het Takkiya complex

Dit staaltje van verrukkelijke Ottomaanse architectuur is ontworpen door architect Mimar Sinan halverwege de 16de eeuw voor een religieuze orde der Sufi’s. Het complex bestaat uit een moskee, een armenhuis met gaarkeuken (zie 8 april), een internaat voor dervishes en een later toegevoegde Madrasa. Sufisme concentreert zich op de verinnerlijkte en mystieke kant van Islam. Het is een manier om in de nabijheid van de goddelijke aanwezigheid te komen. De ‘Zoeker’ hoopt het te bereiken door zang, dans, het opzeggen van de 99 namen van God, ascetisme en het vermijden van alles dat het goddelijke ontkent. De Sufi filosofie is universeel van karakter. In de middeleeuwen heeft het Sufisme grote invloed uitgeoefend op Joodse denkers wat weer resoneerde in het werk van onze eigen filosoof Spinoza. Toen wij voor de poort stonden was het vanwege renovatie gesloten, maar Bertje onze reisleidster van http:// www.hetvliegendenijlpaard.nl wist de religieuze beheerder te overtuigen van onze goede bedoelingen door de volle begroetingsformule in het Arabisch over hem uit te storten. Piepend en krakend ging het ijzeren hek open en wij betraden het bijzonder fraai vormgegeven hof. Ondanks dat de gebouwen in slechte staat zijn inspireert de serene architectuur nog steeds tot een metafysische verwondering.

Het rokertje

Mijn favoriete plek in Damascus was Beit Jabri een populair koffiehuis gevestigd in de binnenplaats van een eeuwenoud familiehuis in de binnenstad. Hier zat ik graag de cliëntèle te tekenen. Hoofdingrediënten van een geslaagde middag zijn voor deze dame: Turkse koffie, ‘Limoun Bi Na’na’ en de waterpijp. Haar vriendin is direct na de lunch vertrokken, maar zij blijft nog wat langer genieten van de geur van de kruidige tabak en haar eigen herinneringen. Daar heeft ze geen gezelschap bij nodig.

Dromen

Op de flanken van Jebel Qasyun heb je een prachtig uitzicht over de magische stad Damascus. Het is daarom een populaire bestemming voor iedereen. Maar vooral voor verliefde paartjes. ‘Zou het niet geweldig zijn om hier te wonen?’ zullen geliefden zich afvragen. Zoals de president die in het rechthoekige gebouw op de heuvel er tegenover resideert. Nog niet zolang geleden hebben Damascenen het geprobeerd, maar hun illegale bouwwerken zijn gesloopt. Ik realiseerde me pas later dat de rotsooi en de puinhopen die ik zat te tekenen moderne ruïnes waren. Desalniettemin zijn er alweer een hele reeks kleine uitspanningen al of niet legaal, op restanten verrezen. Want het blijft de ideale plek om te dromen van een schone toekomst. Zie ook http://www.pvhfilm.nl/shout

een ander soort diversiteit

Hesseltje één van mijn reisgenoten is jong en Lesbisch. Haar Gay radar raakte meteen de eerste dag op tilt toen ze in de Oude Stad vlak voor de Ummayaden Moskee twee meisjes tegenkwam die niet alleen allebei hetzelfde uniform van stadswacht(?) droegen, maar ook nog innig hand in hand liepen. Om de indruk vast te houden heeft ze haar impressie meteen op papier vastgelegd. In het Midden Oosten wordt vaak geroepen: ‘Homosexualiteit bestaat niet!’ en ‘Gay zijn is een kwalijke uitvinding van het Westen!’ Maar alle vormen van LGBT bestaan natuurlijk in alle glorie. Alhoewel net even iets anders als bij ons. Vaak kiezen homo's voor de regiemes die ze kennen en met de beperkingen waarmee ze hebben leren om te gaan. Of de Arabische Lente ook een LGBT Lente wordt kan alleen de tijd leren.

'Meze'

Zelfs in het kleinste eettentje kan je bestellen wat je wil. Als ze het zelf niet klaarmaken wordt het gewoon bij de buren gehaald. Echter overal worden ‘Meze’ (liflafjes) geserveerd. En overal is Meze net even iets anders van samenstelling waardoor het altijd weer een verrassing is. Meestal bestaat het uit: Tabbouleh, Hummus, Babaganoush, Labneh, gegrild vlees en groente, zuur, olijven, gemengde sla en natuurlijk plat rond brood dat in vieren is gedeeld.